नारदीयशिक्षायां निरूपिताः स्वराः (संगीतस्वराः) Musical Accents as Depicted in the Nāradīya Śikṣā
Keywords:
नारदीयशिक्षा, वैदिकस्वरः, उदात्तः, अनुदात्तः, स्वरितः, शिक्षाशास्त्रम्, सामगानम्Abstract
नारदीयशिक्षा वैदिकशिक्षाशास्त्रस्य अन्तर्गतः एकः प्रमुखः ग्रन्थः अस्ति, यः स्वर-वर्ण-मात्रा-काल-स्थान-प्रयत्नानां विवेचनं करोति। अस्य ग्रन्थस्य विशेषता इयं यत् अत्र वैदिकस्वराणाम् उदात्त-अनुदात्त-स्वरितानां संगीतात्मकस्वरूपं स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति। प्रस्तुतं शोधपत्रं नारदीयशिक्षायाः आधारेण त्रीणां वैदिकस्वराणां लक्षणं, प्रयोजनं, गानप्रयोगं च विवेचयति। मुख्यतर्कः अस्ति यत् नारदीयशिक्षा वैदिकस्वरं केवलं उच्चारणधर्मं न, अपितु सङ्गीतस्य बीजं मन्यते। “स्वरा एव गानस्य मूलम्”¹ इति तस्य स्पष्टोक्तिः। ग्रन्थे दत्ताः श्लोकाः प्रमाणरूपेण उपन्यस्ताः।
